Sint-Anne, 18 febrewary 2021    

Saterdegs frij en met 't perseneel op stap

Koalsaaddorse om 1947 hine

't Ferhaal met as titel 'Van haver tot gasolie' fan Doeke Klazes Oosterbaan ˙t Stiens, eerder boer op 'e plaats Ouwe-Dyk 319 geeft 'n mooi tiidsbeeld fan wat d'r in de eerste dartig jaar na de Tweede Wereldoorlog in 'e klaaiboustreek fan Frysland feranderd is. Dut is de fierde ˘flevering fan 'n bewerking fan 'e ferhandeling, ontliend an It Ark fan 'e AFRON en met de noadige adfizen fan seun en opfolger Klaas Oosterbaan. Wy ferfolge hier 't ferhaal fan Oosterbaan.

Klaas Dankert

In 'e forige drie ˘fleverings binne in groate halen de feranderings sketst soa't die gronologys in die eerste dartig jaar na de Tweede Wereldoorlog op 't bedriif plakfonnen hewwe. Dan geeft Oosterbaan 'n skets fan de wizegings die't 'n meer gelaidelik ferloop had hewwe.

Deur 't dempen fan sloaten binne de stikken lÔnd meer dan twee keer soa groat worren. De bedriifsgroatte waar in 1945 soa'n 60 ha ferdeeld in 42 perselen fan gemiddeld 1,43 ha per perseel. Eand 1976 is d'r soa'n 53 ha in gebr˙k, ferdeeld in 17 perselen. Dat is dus gemiddeld 3,1 hectare. Deur 't dichten fan sloaten dus r˙m 'n ferdubbeling.

Fan mingd bedriif naar alleen akkerbou.

In 1945 waar 't nag 'n mingd bedriif met 'n groate ferskaidenhyd an gewassen. Dartig jaar later is 't 'n bouplaats met 'n heel eenfoudig bouplan fan alleen irpels, wait, bieten en grassaad.

De bedriifsgebouwen hewwe 'n heel andere funksy kregen. D'r wort helendal gyn hooi, stroafruchten en flas meer opsloegen in 'e skuur. Deuze doet nou aigelik alleen dienst as opslag- en sorteerr˙mte foor irpels. 't Koeh˙s is feranderd in bewaarr˙mte foor 't aigen poatgoed.

De peerden hewwe plak maakt foor trekkers en loanwerk. Transport en gr˘ndbewerking worde in 1945 helendal deen met seuven peerden, met amper gebr˙k fan 'e loanwerker of foerman, soa't men doedestiids nag saai. Dartig jaar later binne d'r helendal gyn peerden meer, maar twee trekkers. En d'r wort anmerkelik meer gebr˙k maakt fan 't loanbedriif. De waitoogst befoorbeeld, die't froeger 'n prot manuren fan aigen mţnsen froeg, wort nou helendal in loanwerk ˙tfoerd.

Deur de meganisasy binne alle foor peerdetraksy br˙kte werktugen ferfongen foor die foor trekkergebr˙k of binne selsrijend worren. 't Overgroate part fan de froegere klainere werktugen en 't hÔndgereedskap is overboadig worren.

't Meganys of hÔndmatig wieden is foor 't groatste part ferfongen deur 't sproeien met ferskillende middels. 't Br˙kken hierfan bij de bestriding fan sykten en plagen is in die jaren bot toenommen.

Maar niet alleen wat 't gr˘ndgebr˙k, gebouwen, infentaris en bedriifsfoering betreft hewwe groate feranderings plakfonnen. Ok de taak fan de bij 't bedriif betrokken mţnsen feranderde in die eerste dartig jaar na de oorlog mţnsens soafeul.

Feul minder mţnsen

't Personeel op 'e plaats fan Oosterbaan beston in 1945 ˙t soa'n acht faste en tydlik soms wel fyftyn tot twintig losse krachten. In 1976 binne der maar twee faste mţnsen fan over plus alleen in 'e poat- en rooitiid tydlik 'n losse kracht. Maar ok de pesisy en 't werk fan de overbleven werknimmers is sterk feranderd. Deuze lÔnd- of boere-erbaaiers, soa't se destiids betiteld worden en die't nou as agrarys metwerker deur 't leven gaan, mosten eertiids in 'n groat tal totaal ferskillende werksemheden in 't eerste plak beskikke over 'n groate handfaardighyd en derbij 'n goeie gesondhyd en 'n frij groate lichemskracht hewwe. Nou wort d'r fooral 'n r˙mme technise kinnis fan en 't goed omgaan kinnen met trekkers en mesines froegen. En ten tweede belangstelling foor irpels˙vveren.

Fan Haver tot gasoaly IV

't Feule handwerk worde froeger 'n prot 'op akkoord' of as 'annommen werk' ferricht. Dat begon al met 't dunnen fan 'e biten en eandigde met 't rooien derfan. Sels 't flasroebelen in 'e winter worde nagal 's annommen. D'r worde dan anmerkelik meer ferdiend as in uurloan. De melker, die't deuze mooglikhyd niet had, had wel 'n wat hoger uurloan. De ekstra's die 'n faste erbaaier soa't gebr˙klik waar naast syn loan had binne helendal ferdwenen. Dat wil niet sŕge, dat men d'r op achter˙t gaan is. 't Ferlies fan deuze emoluminten wort r˙mskoats kompenseerd deur de ferskillende soasjale foorsienings, die't in de jaren foor 1976 infoerd binne, soa as kynderbijslag, deurbetalen fan loan bij regenweer, bij feestdagen en bij fekÔnsy, fekÔnsybijslag, eventele ˙tkering WW en na pinsjonering AOW en lÔndboupinsjoen.

'n Ander groat ferskil is de lingte fan 'e werkweek. Dartig jaar leden nag ses dagen in 'e week tien uren per dÔg en in winters negen. Dus 60 en 54 uren in 'e week. De melker werkte nag een uur meer en had om de andere week een sundegdienst fan soa'n fier uren. Deuze kwam dus op 68 uren in 'e week. De losse erbaaiers hadden, foorsoafeer 't gyn annommen werk betrof, 'n uurloan foor alleen de werkte uren.

Perseneels˙tstappy na Camperduin a. Zee 10-07-1935

Utstappys

Starigan is de saterdeg helendal as gewoane werkdÔg komme te ferfÔlen. 't Begon met saterdegoverdÔg 'n uur eerder na huus, doe ˙tbraid tot de hele overdÔg en nag later helendal frij op die dÔg. Ok de werkte uren op 'n dÔg worden starigan minder tot nou feertig uren in 'e week. Alleen in drokke perioaden wort d'r deur 't personeel nag wel 's een keer overuren maakt of op saterdeg werkt.

In de eerste naoorlogse jaren worde d'r elk jaar deur de boer een deurbetaalde frije dÔg geven. 't Personeel gong dan, in 'e regel met 'e fr˘ly, 'n dÔg ˙t toeren. Faak met peerd-en-wagen na Swartewegseand of soa en soms met de bus feerder fort. Dartig jaar later het 'n werknimmer recht op 'n frij groat tal fekÔnsy- en snipper-dagen, die't ok nag 's ferplicht deurbetaald worre maar wer't overhine ok nag 's 'n belangryk bedrag an fekÔnsygeld ˙tbetaald worre mot, aldus Doeke K. Oosterbaan in syn ferslag.

Bij de eerste foto: Koalsaaddorse om 1947 hine

Bij de tweede foto: Perseneels˙tstappy na Camperduin a. Zee 10-07-1935

Bron: De Bildtse Post